Rudolf Steiner
Er zijn nu meer dan 800 vrijescholen over de wereld verspreid. In de meeste Europese landen zijn deze scholen goed vertegenwoordigd, net zoals in Noord-Amerika, Australië en Nieuw Zeeland.
In Afrika en India en in verschillende andere landen zijn succesvolle pilots afgesloten.
Het lange termijn succes van deze schoolbeweging laat haar afsteken bij de andere vernieuwingsbewegingen in het onderwijs in de 20e eeuw, en dat is des te opmerkelijker wanneer je ziet hoe radicaal Rudolf Steiners standpunten destijds waren.
Biografie
Voordat we ingaan op het fenomeen van de vrijescholen, is het goed eerst wat van de biografie van Rudolf Steiner te weten, gerelateerd aan de tijd waarin hij leefde.
Hij is geboren in
Hij doorliep het Oostenrijkse schoolsysteem en toen hij ruim twintig jaar was, was hij al een afgestudeerde linguïst, klassieke geleerde, wiskundige, wetenschapper en geschiedkundige. Goethe was zijn grote voorbeeld en hij werkte in de prestigieuze bibliotheek in diens geboortestad Weimar.
Naast zijn wetenschappelijke werk gaf Steiner ook privé-lessen, waarbij hij naar alle waarschijnlijkheid zijn ideeën en ervaringen opdeed over de beste manier om kinderen les te geven.
Zijn belangstelling voor het geestelijke bracht hem in contact met de Theosofische Vereniging, die trachtte een brug te slaan tussen het spiritualisme van het Oosten en het Christendom in het westen.
Een breuk trad echter op toen de Theosofische Vereniging de jongeling Krishnamurti naar het westen wilde halen als geestelijk leider. Rudolf Steiner richtte toen zelf de Antroposofische Vereniging op in Duitsland, ten behoeve van de verdere ontwikkeling van de geesteswetenschap. Dit hield hem een groot gedeelte van de rest zijn leven bezig.
Aan het einde van de 19e, en het begin van de 20e eeuw, veranderden de natuurwetenschappen snel en Steiner vond dat wetenschap gebaseerd moest zijn op geestelijke waarheden eerder dan op materialistische. Dit bracht hem tot het stichten van Weleda, een bedrijf dat homeopathische en op kruiden gebaseerde medicijnen en andere producten maakt. Daarnaast legde hij de grondslag voor de biologisch-dynamische landbouw, als voorloper van de biologische landbouw in Europa. Hij was betrokken bij veel initiatieven op het gebied van creatieve en therapeutische bedrijven, was een vruchtbaar schrijver en een invloedrijk iemand in de toenmalige Duitstalige wereld.
Rudolf Steiner was altijd een charismatisch figuur, bezeten door een tomeloze energie en grote intelligentie. Dit alles kwam na de Eerste Wereldoorlog in een nog grotere versnelling. Duitsland onderging een revolutie, de Keizer deed troonsafstand en de heersende klasse had afgedaan. Een paar maanden lang was Duitsland als verlamd, met geen enkel ministerie dat nog werkte en niemand die wist wat er moest gebeuren. Steiner besloot toen een serieuze poging te doen om een beweging op te richten die zou gaan zorgen voor een regeringsvorm gebaseerd op rechtvaardigheid, menselijkheid en eerlijke behandeling voor iedereen. Hij stichtte een beweging om de Driegeleding in te voeren, waarin economie, politiek en cultuur gelijke waarden waren, en iedereen gelijk werd behandeld
Het eerste Goetheanum, in 1915 gebouwd
Dat klinkt nu misschien als een vreemde hersenschim, maar in die tijden, met de dreiging van het Bolsjewisme op de loer en de naoorlogse omstandigheden met honger en miljoenen mensen zonder huis of haard, was het dat niet.
Door Steiners faam en directe betrokkenheid werd de beweging erg goed ontvangen. Hij gaf lezingen die werden bijgewoond door duizenden mensen, allerlei groepen werden opgericht om zijn ideeën te helpen verwezenlijken, en in Stuttgart kwam een groep industriëlen bij elkaar om hun bedrijven samen te voegen in een nieuwe onderneming gebaseerd op Steiners ideeën. Een van deze mensen was de eigenaar van de Waldorf Astoria tabaksfabriek, die Rudolf Steiner vroeg om een school op te richten voor de kinderen van zijn fabrieksarbeiders. Hier komt ook de naam Waldorfscholen vandaan. In Nederland werd gekozen voor de naam Vrijeschool.
Het was niet erg verrassend dat ook de Driegeledingsbeweging snel in de problemen raakte. Er was een enorme tegenstand vanuit bestaande politieke groepen en de beweging werd verscheurd door innerlijke tegenstellingen. Steiner zag dat het tijdsmoment, dat hij loop van de geschiedenis kon veranderen, hem door zijn vingers glipte. Maar niet ontmoedigd, stortte hij zich op de taak om dan in ieder geval de Waldorfschool tot een succes te maken.
Hij gaf een cursus voor de leerkrachten, hij zag toe op de verbouwing van de schoolgebouwen, hij ontmoette de ouders, maakte kennis met de kinderen, woonde de lerarenvergaderingen bij, gaf lezingen en woonde lessen bij.
Ondertussen reisde hij op en neer naar Dornach in Zwitserland voor de oprichting van het Goetheanum (waar hij hoopte een Hogeschool te stichten waar de leerlingen uit Stuttgart na hun schooltijd naar toe konden) en reisde hij door Europa om lezingen te geven en meer educatie initiatieven te laten ontplooien.
Hij schijnt de laatste jaren van zijn leven bijna vierentwintig uur per dag te hebben gewerkt, zich misschien bewust van een dreiging in de geschiedenis van Duitsland waarin geen plaats was voor hem of zijn ideeën. Hij stierf, uitgeput, in 1925, maar 64 jaar oud. Zijn school werd een succes en verdubbelde in een paar jaar qua omvang. De school moest echter de poorten sluiten toen de nazi’s aan de macht kwamen. Alle archieven werden vernietigd
.
Het tweede Goetheanum
In de volgende decennia na de oorlog, van de dertiger jaren tot de zestiger jaren werden de ideeën van Rudolf Steiner meewarig bekeken door een maatschappij, die nieuwe technologie omarmde en erg materialistisch werd.
Er kwam echter later een herwaardering van deze man, wiens denken en originaliteit de aanzet gaven tot een wetenschappelijke methode, die wees op de noodzaak van homeopathie in de geneeskunde, organisch werken in de landbouw, een artistieke benadering van architectuur, een sociale visie in het regeren en een geïnspireerde benadering van onderwijs.
Steiners pedagogie.
Steiner geloofde dat onderwijs gericht moet zijn op de wisselende behoeften van een kind dat zich fysiek, geestelijk en emotioneel ontwikkelt. Hij was van mening dat die manier van werken het kind hielpen om de volledige mogelijkheden te ontwikkelen. Hij meende dat je kinderen niet moest vormen naar de doelen, die volwassenen of de maatschappij wenselijk achten.
Zijn benadering was systematisch, gebaseerd op zijn eigen ervaringen als privé-leraar, en op zijn geesteswetenschappelijke inzichten of antroposofie.
Enkele kernpunten:
Tot de leeftijd van 7 jaar moeten kinderen kunnen spelen, door te tekenen, de natuur beleven en verhalen verteld krijgen
Kinderen onder de 7 jaar moet nog niet het lezen worden aangeleerd
Kinderen moeten eerst leren schrijven, dan pas leren lezen
Kinderen moeten niet steeds een andere leraar krijgen. Het beste is het dat één leraar hen begeleidt van het 7e tot het 14e levensjaar
Geef kinderen de kans om zich op één ding tegelijk te kunnen concentreren. Geef gedurende een drietal weken twee uur geschiedenis per dag, en daarna een drietal weken aardrijkskunde en daarna een ander vak.
Zoek naar verbinding tussen kunst en wetenschap
Leef je in in het kind en zorg dat het kind met enthousiasme naar school gaat.
Leef volgens hoogstaande normen, maar preek ze niet
Laat leren een bezigheid op zich zijn, en niet alleen maar voorbereiding op een examen.
Rudolf Steiner gaf specifieke aanwijzingen voor de vakken zoals die in Stuttgart onderwezen werden. Het is belangrijk om te weten dat hoewel Steiner een bevlogen idealist was, hij ook pragmatisch was. Hij maakte een afspraak met de autoriteiten in Stuttgart dat zijn leerlingen niet hetzelfde lesplan volgden als op de andere scholen, maar dat ze op bepaalde momenten de overstap goed zouden kunnen maken. Hij zorgde ervoor dat deze belofte gestand werd gedaan, en paste het werk in school zodanig aan dat de leerlingen dezelfde stof behandelden, en dezelfde vaardigheden ontwikkeldeals kinderen op andere scholen op dezelfde bepaalde leeftijden.
Vrije School nu
Het feit dat vrijescholen nog steeds bestaan en merkbaar verschillen van andere scholen spreekt voor de originaliteit en bevlogenheid van Steiners initiatief om een school op te richten.
Door het tijdsverloop tussen toen en nu, de inspanningen van de verschillende mensen die verder gingen met Steiners ideeën en de geografische spreiding zijn er nu scholen met hun eigen tradities en verschillende uitwerkingen van de oorspronkelijke ideeën.
Er zijn nog wat scholen in Groot-Brittannië, Zwitserland en Nederland, die zijn opgericht door mensen die Steiner persoonlijk kenden. In Duitsland zijn na de Tweede Wereldoorlog weer vrijescholen gekomen. Ze werden door de staat gefinancierd in ruil voor bemoeienis met het lesprogramma. Veel van de scholen die in de jaren 1970, 1980 werden opgericht zijn meer voortgekomen uit nieuwe tijds denken dan uit de antroposofische traditie.
Op een of andere manier is altijd beweging in dingen die hun oorsprong vinden bij Rudolf Steiner, wat hij zelf ook zo gewild zou hebben. Hij zou nu naar andere creatieve en inspirerende manieren zoeken om in te gaan op wat er in deze tijd speelt. Het is een opgave voor mensen, die nu in het onderwijs staan, om een richting te bepalen in wat men wil, zonder dat men de essentie kwijt raakt van wat Rudolf Steiner voor ogen stond met deze vorm van onderwijs.